राजस्व संकलनमा मिश्रित तस्वीर: ३५ दिनमा एक खर्ब, आयकरमा गिरावट

काठमाडौं, नेपाल

चालु आर्थिक वर्ष सुरु भएको पहिलो ३५ दिनमा नेपाल सरकारले एक खर्ब ५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी राजस्व संकलन गरेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा करिब ९६ अर्ब रुपैयाँ राजस्व उठेको थियो, जसअनुसार समग्र राजस्व संकलनमा केही सुधार देखिएको छ।

अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्लेले चालु आर्थिक वर्षका लागि १५ खर्ब ८० अर्ब रुपैयाँ राजस्व संकलन गर्ने लक्ष्य राखेका छन्। आर्थिक वर्षको पहिलो ३५ दिन अर्थात् करिब ९.५ प्रतिशत समय बितिसक्दा सरकारले वार्षिक लक्ष्यको करिब ६.७ प्रतिशत राजस्व संकलन गरेको छ।

प्रारम्भिक तथ्यांकले राजस्व संकलनको तस्वीर मिश्रित देखाएको छ। भन्सार र गैरकर राजस्वमा सुधार भए पनि आन्तरिक राजस्वतर्फ अपेक्षित प्रगति हुन सकेको छैन। विशेषगरी भ्याट, अन्तःशुल्क र आयकर संकलन लक्ष्यभन्दा पछाडि छन्।

समग्र राजस्व संकलनमा सुधार

पहिलो ३५ दिनमा एक खर्ब ५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी राजस्व संकलन हुनु अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा सकारात्मक संकेत हो।

यद्यपि, आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को सोही अवधिमा सरकारले करिब एक खर्ब रुपैयाँ राजस्व संकलन गरेको तथ्यांकले यस वर्षको वृद्धि अत्यधिक ठूलो नभएको देखाउँछ।

सरकारले कर प्रशासनलाई अझ प्रभावकारी बनाउँदै राजस्व संकलन विस्तार गर्ने लक्ष्य लिएको छ। अर्थमन्त्री वाग्लेले कर प्रशासनलाई “मिसन १६ खर्ब” तर्फ अघि बढाउने उद्देश्यसमेत सार्वजनिक गरेका छन्।

भ्याट संकलन बढ्यो, तर लक्ष्यभन्दा कम

आन्तरिक मूल्य अभिवृद्धि कर अर्थात् भ्याट संकलनमा अघिल्लो वर्षको तुलनामा सुधार देखिएको छ।

चालु आर्थिक वर्षको साउन महिनामा सरकारले १४ अर्ब ८२ करोड रुपैयाँ आन्तरिक भ्याट संकलन गरेको छ। गत वर्षको सोही महिनामा १३ अर्ब ६९ करोड रुपैयाँ संकलन भएको थियो।

यसअनुसार आन्तरिक भ्याट संकलनमा करिब ८.२ प्रतिशत वृद्धि भएको छ।

तर सरकारले साउन महिनाका लागि १६ अर्ब ६२ करोड रुपैयाँ भ्याट संकलन गर्ने लक्ष्य राखेको थियो। वास्तविक संकलन लक्ष्यभन्दा करिब ११ प्रतिशत कम रहेको छ।

अन्तःशुल्कमा पनि वृद्धि, लक्ष्य भने पूरा भएन

आन्तरिक उत्पादनमा लाग्ने अन्तःशुल्क संकलन पनि गत वर्षको तुलनामा बढेको छ।

यस वर्ष साउनमा ९ अर्ब ८५ करोड रुपैयाँ अन्तःशुल्क संकलन भएको छ, जुन गत वर्षको तुलनामा करिब ५ प्रतिशत बढी हो।

तर सरकारले साउन महिनामा १२ अर्ब ३४ करोड रुपैयाँ अन्तःशुल्क संकलन गर्ने लक्ष्य राखेको थियो। वास्तविक संकलन लक्ष्यभन्दा करिब २१ प्रतिशत कम रह्यो।

भ्याट र अन्तःशुल्क दुवै उपभोग र आर्थिक कारोबारसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित कर हुन्। अघिल्लो वर्षको तुलनामा सुधार भए पनि लक्ष्यअनुसारको गति अझै देखिएको छैन।

आयकर संकलनमा गिरावट

राजस्वतर्फको सबैभन्दा उल्लेखनीय कमजोरीमध्ये एक आयकर संकलनमा आएको गिरावट हो।

गत वर्ष साउन महिनामा १६ अर्ब ५२ करोड रुपैयाँ आयकर संकलन भएकोमा यस वर्ष उक्त रकम घटेर १४ अर्ब ८२ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

यो अघिल्लो वर्षको तुलनामा करिब १२ प्रतिशतको गिरावट हो। सरकारको लक्ष्यको तुलनामा आयकर संकलन करिब ३० प्रतिशत कम रहेको देखिन्छ।

बहाल आयमा लाग्ने करमा भने सामान्य सुधार देखिएको छ। यस्तो कर संकलन करिब १.४ प्रतिशतले बढेको छ। तर ब्याज आयमा लाग्ने कर करिब ३.९ प्रतिशतले घटेको छ।

आन्तरिक राजस्व घट्दा भन्सारमा सुधार

समग्र रूपमा आन्तरिक राजस्व विभागअन्तर्गत संकलन हुने राजस्व अघिल्लो वर्षको तुलनामा घटेको छ।

गत वर्ष साउनमा आन्तरिक राजस्व विभागले ४७ अर्ब ६४ करोड रुपैयाँ संकलन गरेको थियो। यस वर्ष उक्त संकलन घटेर करिब ४७ अर्ब रुपैयाँ मा सीमित भएको छ।

सरकारले साउन महिनामा आन्तरिक राजस्व विभागबाट ५९ अर्ब ६८ करोड रुपैयाँ संकलन गर्ने लक्ष्य राखेको थियो।

यसको विपरीत, भन्सार विभागअन्तर्गतको राजस्व संकलनमा सुधार देखिएको छ।

गत वर्ष साउनमा भन्सार बिन्दुबाट करिब ३६ अर्ब रुपैयाँ राजस्व संकलन भएकोमा यस वर्ष उक्त रकम बढेर ४० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी पुगेको छ। यो करिब ११ प्रतिशतको वृद्धि हो।

तर यस अवधिमा आयात करिब ३१ प्रतिशतले बढेको हुँदा आयातको वृद्धिदरको तुलनामा भन्सार राजस्वको वृद्धि अपेक्षाकृत कम देखिएको छ।

गैरकर राजस्वमा उल्लेख्य सुधार

गैरकर राजस्व संकलनमा भने उल्लेख्य सुधार देखिएको छ।

गत वर्ष साउन महिनामा ३ अर्ब ७९ करोड रुपैयाँ गैरकर राजस्व संकलन भएको थियो। यस वर्ष उक्त रकम बढेर ७ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी पुगेको छ।

गैरकर राजस्वको यो वृद्धि चालु आर्थिक वर्षको प्रारम्भिक राजस्व संकलनमा सकारात्मक पक्षका रूपमा देखिएको छ।

कहाँ सुधार भयो?

• समग्र राजस्व संकलन पहिलो ३५ दिनमा अघिल्लो वर्षको तुलनामा बढेको छ।

• आन्तरिक भ्याट संकलन करिब ८.२ प्रतिशतले बढेको छ।

• अन्तःशुल्क संकलन अघिल्लो वर्षको तुलनामा करिब ५ प्रतिशतले बढेको छ।

• भन्सार राजस्व करिब ११ प्रतिशतले बढेको छ।

• गैरकर राजस्व ३ अर्ब ७९ करोड रुपैयाँबाट बढेर ७ अर्ब रुपैयाँभन्दा माथि पुगेको छ।

कहाँ खस्कियो?

• समग्र आन्तरिक राजस्व विभागअन्तर्गतको संकलन करिब १.३ प्रतिशतले घटेको छ।

• आयकर संकलन अघिल्लो वर्षको तुलनामा करिब १२ प्रतिशतले घटेको छ।

• ब्याज आयमा लाग्ने कर संकलन करिब ३.९ प्रतिशतले घटेको छ।

• भ्याट र अन्तःशुल्कमा वृद्धि भए पनि दुवै कर संकलन सरकारी लक्ष्यभन्दा पछाडि छन्।

• आयात ३१ प्रतिशतले बढ्दा पनि भन्सार राजस्वको वृद्धि करिब ११ प्रतिशतमा सीमित रहेको छ।

साउनको राजस्वमा उतारचढाव

चालु आर्थिक वर्षको साउन महिनामा कुल राजस्व संकलन करिब ९ प्रतिशतले बढेर ९२ अर्ब २२ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

तर पछिल्ला वर्षहरूको तथ्यांक हेर्दा साउन महिनाको राजस्व वृद्धिदरमा ठूलो उतारचढाव देखिन्छ। कुनै वर्ष राजस्वमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ भने अन्य वर्ष संकलन घटेको छ।

यसले साउन महिनाको राजस्व संकलनलाई मात्र आधार बनाएर वर्षभरको राजस्व अवस्थाबारे निश्चित निष्कर्ष निकाल्न कठिन हुने देखाउँछ।

भदौदेखि सुधार हुने सरकारको अपेक्षा

आन्तरिक राजस्व विभागका अधिकारीहरूले साउन महिनामा अपेक्षाअनुसार राजस्व संकलन हुन नसके पनि आगामी महिनाहरूमा सुधार हुने अपेक्षा गरेका छन्।

कर प्रशासनलाई थप प्रभावकारी बनाउने, करदातालाई प्रोत्साहन गर्ने तथा आयातमा आएको वृद्धिको प्रभाव आगामी महिनाको राजस्व संकलनमा देखिने सरकारी अपेक्षा छ।

कर विज्ञहरूले भने साउन महिनाको तथ्यांकलाई मात्र आधार बनाएर वर्षभरको राजस्व संकलनको अवस्था अनुमान गर्न नहुने बताएका छन्। बजेटमार्फत ल्याइएका विभिन्न नीतिगत तथा आर्थिक उपायहरूको प्रभाव आगामी महिनाहरूमा देखिन सक्ने उनीहरूको भनाइ छ।

निष्कर्ष

चालु आर्थिक वर्षको पहिलो ३५ दिनमा सरकारले एक खर्ब ५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी राजस्व संकलन गरे पनि राजस्वको तस्वीर पूर्ण रूपमा सन्तोषजनक देखिँदैन।

भन्सार र गैरकर राजस्वमा सुधार हुनु सकारात्मक पक्ष हो भने आयकर र समग्र आन्तरिक राजस्वमा आएको कमजोरी चिन्ताको विषय बनेको छ।

भ्याट र अन्तःशुल्क संकलन अघिल्लो वर्षको तुलनामा बढे पनि सरकारी लक्ष्य भेट्न सकेका छैनन्। अबको मुख्य चुनौती भनेको आर्थिक गतिविधि विस्तारसँगै कर प्रशासनलाई प्रभावकारी बनाउँदै वार्षिक १५ खर्ब ८० अर्ब रुपैयाँको राजस्व लक्ष्य हासिल गर्नु हुनेछ।